"Urgullen magalean" zabalduz: Euskal Herriko estanpak

Aldi baterako erakusketa oinarritzat hartuz, bertan aurki ditzakegun hainbat irudigileei buruzko informazioa zabaldu nahi dugu. Ondoko litografoen ibilbideetara hurbilketa xumea.
 

Isidore Justin Séverin TAYLOR, Taylor Baroia

Bidaiarien grabatuekin hasiko gara, erakusketaren kartelean agertzen den Taylor baroiaren “Saint Sebastien” estanparekin. Irudia erabat erromantikoa da, lehen planoan hainbat ahuntz agertzen dira jolasean eta Urgull mendiaren tamaina deigarria egiten zaigu.

 

Egilea, Isidore Justin Séverin Taylor, Angulemako dukeak zuzendutako San Luisen Ehun Mila Semeen espedizio militarrean etorri zen Euskal Herrira 1823.ean, d’Orsay jeneralaren laguntzaile modura. Ibilbide honetan jasotako irudiekin Voyage Pittoresque en Espagne, en Portugal et sur la Cote d´Afrique, de Tanger a Tétouan argitaratu zuen Parisen 1826.ean.

 

TAYLOR baroia. "Intérieur de l'eglise principale : a St. Sebastien". Koldo Mitxelena Kulturunea. Iturria.

Honela deskribatzen du hiria bere liburuan: "Donostia Gipuzkoako hiri nagusia da. Gune hondartsu batean eraikia dago, Urumearen bokalean. Urgull mendia atzean du.Hiriak eta mendiak batera lur mutur bat osatzen dute, Hernaniko bidetik begiratuta ozeano gainean flotatzen duen hiribildua bailitzan".

TAYLOR baroia. “Embouchure de la Bidassoa". Euskal Itsas Museoa. Donostia. Iturria.

Frantzian hezitako Irlandar jatorriko belgiarra zen Taylorrek, liburu honetan Gipuzkoako zortzi grabatu eskaini zizkigun.

TAYLOR baroia. “Rue principale de Fontarabie”. San Telmo Museoa. Donostia.

Taylor baroia frantziar XIX. mendeko arte munduan nabarmendu zen. Luxoreko obeliskoaren Frantziaratzearen arduraduna izan zen eta, Arte Eder ikuskatzaile modura, Luis Felipe erregeren "Galerie Espagnole" bildumaren sorreraz ere arduratu zen, Louvre Museoan.

TAYLOR baroia. “Grand bas-côté intérieur de l'église de Fontarabie". Biblioteca Nacional. Madrid.

Voyage Pittoresque argitalpenean euskal irudi guztiak Gipuzkoari dagozkio, Hondarribitik Tolosarainoko bidean.

 

TAYLOR baroia. "Place de port des Passages". Koldo Mitxelena Kulturunea. Irudiaren iturria.

Frantziar erromantizismoaren argitalpen erraldoienaren egilea ere izan zen, Voyages pittoresques et romantiques dans l'ancienne France, 1820 eta 1878 bitartean agertutako Gericault, Isabey, Ingres edota Violet-le-Duc bezalako artisten litografiez hornitutako 24 liburuki.

 TAYLOR baroia. "Tolosa". San Telmo Museoa. Donostia.

Tolosako irudi eder pare bat ere utzi zizkigun egile erromantiko honek.

TAYLOR baroia. "Maison d’un hidalgo dans la grande rue de Tolosa". San Telmo Museoa. Donostia

 Federico de Madrazo margolariak Taylor baroiaren erretratu eder bat utzi zigun.

Baron Taylor

Federico de Madrazo. "Le Baron Taylor". 1833. Musée National du Château de Versailles.

 

JeAN Louis François JACOTTET

Irudigile honek Donostia lehen karlistaldi aurretik ezagutu zuen eta garaiko giroa ederki jaso zuen. Jacottet. St. Sebastien. Vue prise de la route d'Hernani

Jean JACOTTET. ""St. Sebastien: prise de la route d'Hernani". 1835. San Telmo Museoa.

Irudi eder honetan lehen planoak garrantzi haundia du, Hernaniko bidea jendez eta animaliez beteta baitago. Figura hauek beste egile bat dute Adolphe BAYOT, izan ere, estanpak egiterakoan askotan egile nagusiak paisaia irudikatzen zuen bitartean figurak beste marrazkilari batek osatzen zituen. Bayot litografo bezala ere ezaguna da, baina gurean Genaro Perez de Villaamil ilustratzailearen España artística y monumental lanean ere figuren egile izateagatik ezagutzen dugu.

 Villaamil. Irun

Genaro Perez de Villa Amil. “Nuestra Señora del Juncal en Yrun”. Figurak Adolphe Bayot. KMK. Iturria.

Baina bereziki, Tomas Zumalakarregiren olio-erretratu baten egile ere izan zelako. "Mugako nire lagunei: Ipar Euskal Herria karlistadetan (1833-1876)" aldi baterako erakusketan bilduma pribatu batetik ekarri genuena.

Bayot Zuma

 Adolphe BAYOT. "Portrait de Tomás Zumalacárregui". Bilduma pribatua. Saint-Etienne-de-Baigorry.

Gainera, Agosti Xahok Parisen 1836.ean argitaratutako Voyage en Navarre pendant l´insurrection des Basques (1830-1835) liburuko irudien egilea ere izan zen.

Navarrais

Adolphe BAYOT. "Navarrais".1836. Koldo Mitxelena Kulturunea.

Jacottet ilustratzaileak garaian modan zegoen Piriniotarako bidaian jaso zituen irudiak, bi argitalpen nagusietan argitaratutakoak:  Souvenirs des Pyrénées ou Choix des sites les plus pittoresques des etablissements thermaux et des environs eta Souvenirs des Pyrénées : nouvelle excursion. Biak Parisen 1835.ean argitaratuak, bakoitza 50 litografiaz osatua zegoen.

 Jacottet Luz

 J. JACOTTET. "Luz, route de Barreges". Koldo Mitxelena Kulturunea.

 Argitalpen hauen helburu nagusia Pirinioak baziren ere Euskal Herriko hainbat irudi egin zituen Jacottetek. Besteak beste Baiona eta Donibaneko hauek.

 Jacottet. Chateaux vieux Bayonne

J. Jacottet."Vue du château vieux : a Bayonne". Koldo Mitxelena Kulturunea. Iturria.

 Jacottet Sokoa

J. Jacottet."Vue de St. Jean de Luz : prise du fort de Socoa", Koldo Mitxelena Kulturunea. Iturria.

Muga gurutzatu eta beste litografia zoragarri hauek eskaini zizkigun.

 Jacottet Behobia

J. Jacottet."Pont d'Irun sur la Bidassoa : a Behobie". Euskal Itsas Museoa. Iturria.

Gure bilduman ere baditugu batzuk.

 Jacottet Irun

J. Jacottet. "Irun". ZM. Iturria.

 Jacottet Passages

 J. Jacottet."Vue du Pasages". ZM. Iturria.

 

Blanche HENNEBUTTE

Dagoeneko badira sei urte Zumalakarregi Museoan Feillet ahizpei buruzko erakusketa antolatu genuela, Baionako Euskal Museoarekin elkarlanean. Hélène eta Blanche Feillet Parisen jaio ziren baina 1834.ean Baionan kokatu zirenetik Euskal Herria izan zuten bere jardun artistikoaren gai nagusia. Zalantzarik gabe esan dezakegu euskal artean benetako aitzindariak izan zirena.

Environs Azcoitia

 Blanche HENNEBUTTE. "Azcoitia et ses environs." 1850. Zumalakarregi Museoa. Iturria.

Blanche 1844.ean Charles Hennebutte Baionako argitaletxe baten jabearekin ezkondu zen eta bi ahizpek bere proiektuetan lan egin zuten. Turistei zuzendutako hainbat gida argitaratu zituen eta hauek ilustratzeko zeramatzaten litografiak Feillet ahizpen esku egon ziren. Hauetako batean France et Espagne: album des deux frontieres izenburukoan Blanchen litografiak agertzen dira.

Album deus frontieresKoldo Mitxelena Kulturunea. Donostia.

“Urgullen magalean” erakusketan ikus daitezkeen biak honako hauek dira.

 Blanche Donostia

Blanche HENNEBUTTE. “St. Sebastien”. 1850. Koldo Mitxelena Kulturunea. Iturria.

Erakusketan San Telmo Museoko bildumakoak daude ikusgai, biak kromolitografiak, kolorezko grabatuak alegia.

Vue de St. Sebastien

Blanche HENNEBUTTE. “Vue de St. Sebastien”. 1850. Baionako Euskal Museoa.

Blanche Feillet Parisen jaio zen 1815ean eta Biarritzen hil 1886ean. Frantzian ohi denez ezkontzerakoan abizena galdu zuen, baina bere lan askotan jaiotzez Feillet zela aldarrikatu zuen.

Nee Feillet

Blanche Hennebutte, Feillet jaioak, bertan marraztu eta litografiatua.

Blanche Feilleten senarrak, Charles Hennebutte inprimatzaile eta argitaratzaile baionarrak, euskal turismoa sustatzeko ahaleginak egin zituen, Baionatik Bilborainoko ibilbidea proposatzen zuten zenbait argitalpenen bitartez.

Biarritz Blanche HENNEBUTTE. "Vue de la place de la nouvelle église et de la Ville Eugénie". Baionako Euskal Museoa.

Blanche Bilbao Blanche HENNEBUTTE. "Bilbao : vue prise du chemin de Bermeo." Koldo Mitxelena Kulturunea. Donostia. Iturria.

Argitalpen honen azala besterik ez dugu ezagutzen tamalez, nabarmenki hegoaldean zabaltzeko asmoz egina.

Las provincias vascongadas ilustradas

Hennebutte familiaren bilduma.

Bi ahizpek argitalpen hauen ilustrazioak burutu zituzten eta argitaratuko zituzten litografiak prestatzeko Euskal Herrian zehar bidaiatzen zuten marrazkiak zuzenean jasoz.

Blanche Motrico

Blanche HENNEBUTTE. "Motrico". Baionako Euskal Museoa.

Bi ahizpek Charles Hennebutteren gida turistikoak ilustratzeko litografia asko egin zituzten, gehienak paisaiekin, batzutan ilustrazioetan ohikoak ez ziren herrienak.

Ondarroa

Blanche HENNEBUTTE. "Ondarroa. Vue du port". Euskal Itsas Museoa. Donostia. Iturria.

Bestetan baita euskal jantzi eta ohiturak jasotzen zituztenak ere. Bai iparraldean

Costumes basques

Hélène FEILLET. "Costumes basques". Baionako Euskal Museoa.

Baita hegoaldean ere.

Batelerak

Blanche HENNEBUTTE. "Costumes basques espagnols : batelières de Passages". Koldo Mitxelena Kulturunea. Donostia. Iturria.

Aldi baterako erakusketa antolatzean jakin genuen litografia honetan irudikatuak Blanche eta bere senarra Charles Hennebutte izan daitezkeela.

Hélène FEILLET. "Le cacolet. Environs de Bayonne." Baionako Euskal Museoa.

Izan ere, Hennebutte familiaren tradizioak honela jaso du, Blanchen hereniloba den Amaia Hennebutte adiskideak kontatu digunez.

 

Jean Felix SALNEUVE

Erakusketak “Gerra garaiak” gunean Donostia irudikatu zuten hainbat militarren lanak jasotzen ditu, tartean Salneuve tenientearena, Parisen 1824.ean argitaratua.

Salneuve. St. Sebastien Le CAMUS. "Saint Sebastien.(Guipuscoa)". San Telmo Museoa.

Litografian  “San Luisen Ehun Mila Semeak” Donostian sartzen irudikatzen dira, hiriak sei hilabetez jasandako setioaren ondoren. Espedizio militar honetan kanpainako inprenta litografikoa ekarri zuten, Salneuve tenientearen ardurapean.

Le Camus Behobia

 Le CAMUS. “Passage de la Bidassoa : exécuté par l'Armée Française sous les ordres de S.A.R. le Duc d'Angouléme, le 7 Avril 1823”. Zumalakarregi Museoa. Iturria.

Bertan egindako grabatu bat iritsi zaigu tropa frantsesak Tolosan barrena zihoazenean Armadaren inprenta litografikoan egina. Euskal Herrian egindako lehen litografien artean koka dezakegu, zalantzarik gabe, Angulemako Dukearen aurrean egindako desfilea irudikatzen duen hau.

 Salneuve Tolosa BFL

SALNEUVE. “Vue de l'entrée de Tolosa : au moment où la Division Loverdo y arrive et défile devant S. A. R. Monsigneur Duc d'Angoulème”. Bizkaiko Foru Liburutegia.

Jean Felix Salneuve militarra, topografoa eta litografoa izan zen. Inbasio frantsesaren ostean, 1824.ean Parisen Itineraire pittoresque du Grand Quartier Général pendant la campagne de 1823 en Espagne argitaratu zuen.

 Pasquier. Hernani

PASQUIER. "Ernani. (Guipuscoa)". Koldo Mitxelena Kulturunea. Iturria

Zumalakarregi Museoaren bilduman baditugu argitalpen honetako hiru grabatu.

 Salneuve Tolosa

 SALNEUVE. "Tolosa. (Guipuscoa)". Zumalakarregi Museoa. Iturria

 Salneuve Montdragon

SALNEUVE. "Montdragon. (Guipuscoa)". Zumalakarregi Museoa. Iturria

Argitalpen honetan tropa frantsesen mugimenduak adierazten dituzten litografiak aurkitzen ditugu, Bidasoa ibaia gurutzatzeko erabili zuten zubiarena esaterako.

 Salneuve Behobia

Le CAMUS: "Vue de la pont de la Bidassoa. Construit par le Français pendant la campagne de 1823". Bizkaiko Foru Liburutegia.

Bereziki deigarria egiten zaigu Urretxu inguruan Salneuvek egin zituen hiru litografia, bilduma desberdinetan aurkitu ditugunak.

Salneuve. Villareal SALNEUVE. "Villareal. (Guipuscoa)" San Telmo Museoa.

 Salneuve Urretxu

SALNEUVE. "Villareal. (Guipuscoa)" Koldo Mitxelena Kulturunea. Iturria

  Salneuve Environs Villareal

 Le Camus. “Environs de Villareal. (Guipuscoa)”. Bilduma pribatua.

Duela gutxi ezagutu dugu beste litografia hau.

Zumarraga

Salneuve. "Eglise de Zumarraga". Bilduma pribatua.

Salneuvek Euskal Herrian egindako ibilbidea Gasteizen bukatu zuen.

 Salneuve. Vitoria

 SALNEUVE. "Vitoria". Baionako Euskal Museoa.

Thomas Lyde HORNBROOK

Britainiarrek partaidetza nabarmena izan zuten Lehen Karlistaldian. Itsas Armadarekin euskal kostaldea kontrolatuz 1834.etik eta 10.000 soldadu inguru bidaliz Britainiar Legio Laguntzailean 1835.etik aurrera.

Hornbrook Donostia

 Thomas Lyde HORNBROOK.  "San Sabastian from the Convent of St. Francisco." ZM. Iturria.

Baina Zumalakarregi Museoarentzat  bereziki garrantzitsua dena, hauekin Euskal Herrira etorri ziren ilustratzaile bikainen lana dugu.

Hornbrook Pasaia

 Thomas Lyde HORNBROOK."View of French Passages, Spain." ZM. Iturria.

Thomas Lyde Hornbrook arma talde honen partaidea izan zen eta Donostian bere aitarekin, Richard Lyde Hornbrook itsas armadako ofizialarekin topo egin zuen. Aita semeak ziren ilustratzaile trebeak eta Gipuzkoako Foru Aldundiaren bilduman hainbat akuarela eta litografia gordetzen dira.

Hornbrook. Hondarribia

Thomas Lyde HORNBROOK. "The principal street of Fuentarabia". Koldo Mitxelena Kulturunea. Donostia. Iturria.

Thomas semeak, Erresuma Batura itzultzean Twelve views in the Basque Provinces illustrating several of the actions in wich the British Legión was engaged with Carlist Troops grabatu bilduma argitaratu zuen 1840.ean.

Hornbrook Lord John Hay

Thomas Lyde HORNBROOK."View of Passages, and Fort Hay" ZM. Iturria.

Gerra akzioak agertzen dira hauetako batzuetan, Oriamendiko borroka esaterako.

Hornbrook. Oriamendi

Thomas Lyde HORNBROOK."Ernani from the plateau at the Venta of Oriamendi" ZM. Iturria.

Bereziki Irungo konkista, Britainiar Legioaren garaipen nagusia izango zena, irudikatu zuen bost litografietan.

Hornbrook. Txingudi

Thomas Lyde HORNBROOK."Attack on the Town of Irun, by the Combined Forces of the British legion and Christinoes, 17th May 1837" ZM. Iturria.

1837ko maiatzak 17an gertatu zen borrokan karlistek defentsa gogorra egin zuten.

Hornbrook. Irun

Thomas Lyde HORNBROOK."Behobia gate of Irun with the Royal Irish storming, May 17th. 1837." ZM. Iturria.

Hornbrookek borroka honen ikuspegi bitxiak utzi dizkigu.

Hornbrook Irun again

Thomas Lyde HORNBROOK."Exterior of the Fontarabia gate of Irun : fixing the Petard, and shewing the window where it was first entered." KMK. Donostia. Iturria.

San Telmo Museoaren bilduman aurkitzen dugu irudi honen bestaldea, berriz ere Irungo Hondarribia atearen bueltan.

Irun Fontarabia gate

Thomas Lyde HORNBROOK. "Interior of Fontarabia gate of Irun just prior to the entrance of the British Legion." San Telmo Museoa. Donostia.

Baina britainiar honen irudi ederrenak ez dira gerra gertakizunak erakusten dizkigutenak.

Hornbrook. Hernani

Thomas Lyde HORNBROOK."Ernani, from the Astigarraga road." KMK.Donostia. Iturria.

Bukatzeko beste bilduma batean aurki dezakegun irudi zoragarri hau eskaintzen dizuegu.

Hornbrook Bidassoa

Thomas Lyde HORNBROOK. "Fuentarabia from the River Bidassoa." Hondarribiko Udal Artxiboa.